न्यूरॉनची रचना आणि कार्य

      मेंदू हा मानवी शरीरातील सर्वात गुंतागुंतीचा आणि महत्त्वाचा अवयव आहे. मेंदूच्या कार्यामागे जे मुख्य घटक काम करतात, त्यांना न्यूरॉन्स (Neurons) असे म्हणतात. न्यूरॉन्सच्या मदतीनेच आपल्याला विचार करणे, शिकणे, आठवणे, निर्णय घेणे आणि भावना व्यक्त करणे शक्य होते.
मानवी मेंदूमध्ये सुमारे १०० अब्ज (100 Billion) न्यूरॉन्स असतात. हे न्यूरॉन्स एकमेकांशी सिनॅप्स (Synapse) द्वारे जोडलेले असतात आणि ही जोडणीच मेंदूची खरी ताकद आहे.

न्यूरॉन म्हणजे काय? (What is a Neuron?)

     न्यूरॉन ही मेंदू व मज्जासंस्थेतील एक विशेष पेशी (nerve cell) आहे. न्यूरॉन्सचे मुख्य काम म्हणजे माहिती स्वीकारणे, प्रक्रिया करणे आणि पुढे पाठवणे.
आपल्या मेंदूमध्ये जितके जास्त न्यूरॉन्स आणि त्यांच्यातील जोडण्या (connections) मजबूत असतात, तितकी आपली बुद्धिमत्ता, स्मरणशक्ती आणि शिकण्याची क्षमता वाढते.

न्यूरॉनची रचना (Structure of Neuron)

     प्रत्येक न्यूरॉन खालील प्रमुख भागांनी बनलेला असतो:
1) सोमा (Soma / Cell Body) 

सोमा म्हणजे न्यूरॉनची मुख्य पेशी. यामध्ये पेशीचे केंद्रक (nucleus) असते आणि सर्व माहिती प्रक्रिया करण्याचे काम येथे होते.

2) डेंड्राईट (Dendrites)
डेंड्राईट हे झाडाच्या फांद्यांसारखे दिसतात. यांचे काम म्हणजे इतर न्यूरॉन्सकडून येणारे संदेश स्वीकारणे.

3) एक्सॉन (Axon)
एक्सॉन हा लांब आणि बारीक दांडा असतो. यामधून विद्युत संदेश (electrical signals) वेगाने पुढे जातात.

4) मायलिन आवरण (Myelin Sheath)
मायलिन हे एक्सॉनभोवती असलेले आवरण आहे. यामुळे संदेशांचा वेग वाढतो. मायलिन हे ग्लिया पेशींनी तयार केलेले असते.

5) एक्सॉन टर्मिनल (Axon Terminal)

एक्सॉनच्या शेवटी असलेला भाग म्हणजे एक्सॉन टर्मिनल. येथे विद्युत संदेशाचे रूपांतर रासायनिक संदेशात होते.

सिनॅप्स म्हणजे काय? (What is Synapse?)

      दोन न्यूरॉन्समधील सूक्ष्म अंतराला सिनॅप्स असे म्हणतात. न्यूरॉन्स थेट एकमेकांना जोडलेले नसतात.
विद्युत संदेश एक्सॉनपर्यंत येतो, टर्मिनलमध्ये तो रासायनिक संदेश (Neurotransmitters) बनतो,
हे रसायन सिनॅप्स पार करून दुसऱ्या न्यूरॉनच्या डेंड्राईटपर्यंत पोहोचते, ही प्रक्रिया सतत सुरू असते.

ग्लिया सेल (Glial Cells)

मेंदूमधील एकूण पेशींपैकी फक्त 10% पेशी न्यूरॉन्स असतात. उर्वरित पेशींना ग्लिया सेल म्हणतात.

ग्लिया सेलचे कार्य:

• न्यूरॉन्सना आधार देणे
• पोषण पुरवणे
• मायलिन आवरण तयार करणे
• मेंदूचे संरक्षण करणे
• एका न्यूरॉनसोबत साधारण ५० ग्लिया पेशी कार्यरत असतात.

न्यूरॉन्सची जोडणी (Neural Connections)

     एका न्यूरॉनची सरासरी ४,००० ते ५,००० इतर न्यूरॉन्सशी जोडणी असते.
यामुळे मेंदूमध्ये अब्जावधी कनेक्शन्स तयार होतात.
मेंदूची बुद्धिमत्ता ही न्यूरॉन्सच्या संख्येवर नव्हे, तर त्यांच्या जोडण्यांवर (connections) अवलंबून असते. 

न्यूरॉन्सचा आकार आणि वेग

न्यूरॉनची रुंदी: ८ ते १० मायक्रॉन
संदेशाचा वेग:
काही न्यूरॉन्स: 0.5 मीटर/सेकंद
काही न्यूरॉन्स: 120 मीटर/सेकंद (सुमारे 430 किमी/तास)

रिसेप्टर्स (Receptors)

     डेंड्राईटच्या बाहेर प्रोटीन रेणू असतात, त्यांना रिसेप्टर्स म्हणतात.
प्रत्येक न्यूरोट्रान्समीटरसाठी वेगळे रिसेप्टर्स असतात
योग्य रसायन योग्य रिसेप्टरला जोडले गेले की संदेश पुढे जातो

स्मरणशक्ती आणि न्यूरॉन्स (Memory and Neurons)

स्मरणशक्ती ही सिनॅप्टिक जोडण्यांवर अवलंबून असते.
एखादी आठवण वारंवार वापरली → जोडणी मजबूत
वापर नसेल → जोडणी कमकुवत
अल्झायमर्ससारख्या आजारात न्यूरॉन्स नष्ट होतात, त्यामुळे स्मरणशक्ती कमी होते.

न्यूरॉन्सच्या वाढीचे उदाहरण (Neural Pathway Example)

लहानपणी आपण ज्या गोष्टी शिकतो:
आई
नातेवाईक
चव, वास, अनुभव
या सगळ्यामुळे न्यूरल पाथवे तयार होतात.
जशी माहिती वाढते, तशी न्यूरॉन्सची साखळी मजबूत होत जाते.

निष्कर्ष (Conclusion)

     थोडक्यात सांगायचे तर:
न्यूरॉन्स हे मेंदूचे मूलभूत घटक आहेत
विचार, स्मरण, भावना, शिक्षण सर्व काही न्यूरॉन्समुळे शक्य होते
मजबूत न्यूरल कनेक्शन = चांगली बुद्धिमत्ता