क्रॅनियल नर्व्ह (Cranial Nerves) : रचना, प्रकार आणि कार्य
क्रॅनियल नर्व्ह म्हणजे काय?
12 Cranial Nerves ची रचना, प्रकार व कार्य सोप्या मराठीत जाणून घ्या. मेंदू व ब्रेनस्टेममधून निघणाऱ्या नर्व्हची संपूर्ण माहिती.
प्रस्तावना
मानवी शरीरातील सर्व क्रिया नियंत्रित करणारी प्रणाली म्हणजे मज्जासंस्था (Nervous System). या प्रणालीतील अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे क्रॅनियल नर्व्ह (Cranial Nerves). या नसा मेंदू किंवा ब्रेनस्टेममधून थेट बाहेर पडतात आणि पाहणे, ऐकणे, वास घेणे, बोलणे, गिळणे, श्वासोच्छ्वास, हृदयाची गती अशा अनेक आवश्यक क्रिया नियंत्रित करतात.
क्रॅनियल नर्व्ह म्हणजे काय?
क्रॅनियल नर्व्ह या १२ जोड्या (12 Pairs) असतात.
👉 Olfactory आणि Optic nerve मेंदूपासून (Cerebrum) निघतात
👉 उर्वरित १० नर्व्ह ब्रेनस्टेममधून निघतात
या नसा मुख्यतः डोके, मान आणि काही अंतर्गत अवयवांशी संबंधित असतात. Vagus nerve ही एकमेव नसा आहे जी छाती व पोटातील अवयवांपर्यंत जाते.
१२ क्रॅनियल नर्व्हची यादी
- Olfactory Nerve
- Optic Nerve
- Oculomotor Nerve
- Trochlear Nerve
- Trigeminal Nerve
- Abducens Nerve
- Facial Nerve
- Vestibulocochlear Nerve
- Glossopharyngeal Nerve
- Vagus Nerve
- Accessory Nerve
- Hypoglossal Nerve
1) Olfactory Nerve
ही नसा वास घेण्याच्या संवेदनेसाठी जबाबदार आहे. सुगंध व दुर्गंध ओळखण्याचे कार्य करते.
➡️ नुकसान झाल्यास वास घेण्याची क्षमता कमी होते.
2) Optic Nerve
ही नसा दृष्टीशी संबंधित आहे. डोळ्यातील रेटिनामधून दृश्य माहिती मेंदूपर्यंत पोहोचवते.
➡️ गंभीर इजा झाल्यास कायमस्वरूपी अंधत्व येऊ शकते.
3) Oculomotor Nerve
डोळ्यांच्या हालचाली, वरची पापणी उघडणे व बाहुलीचा आकार नियंत्रित करते.
4) Trochlear Nerve
डोळ्याच्या खालच्या तिरक्या स्नायूंची हालचाल नियंत्रित करते.
5) Trigeminal Nerve
ही सर्वांत मोठी क्रॅनियल नर्व्ह आहे.
चेहरा, दात, जबडा, नाक यांना संवेदना
चावण्याच्या हालचाली
6) Abducens Nerve
डोळा बाजूला हलवण्यास मदत करते.
➡️ इजा झाल्यास दुहेरी दिसणे (Double Vision) होऊ शकते.
7) Facial Nerve
चेहऱ्याचे हावभाव, हसणे, डोळे मिटणे, लाळ स्त्राव व चवीची जाणीव यासाठी महत्त्वाची नसा.
8) Vestibulocochlear Nerve
ही नसा ऐकणे व संतुलन राखण्याचे कार्य करते.
➡️ आतील कानातून मेंदूपर्यंत माहिती पोहोचवते.
9) Glossopharyngeal Nerve
जीभेच्या मागील भागाची चव
गिळण्याची क्रिया
टॉन्सिल व कॅरोटिड सायनसशी संबंधित संवेदना
10) Vagus Nerve
ही सर्वांत लांब क्रॅनियल नर्व्ह आहे.
हृदयाची गती
श्वासोच्छ्वास
पचनसंस्था नियंत्रण
➡️ अनैच्छिक मज्जासंस्थेचा भाग आहे.
11) Accessory Nerve
मान व खांद्याच्या स्नायूंच्या हालचाली नियंत्रित करते.
➡️ इजा झाल्यास मान फिरवणे कठीण होते.
12) Hypoglossal Nerve
जिभेच्या हालचाली नियंत्रित करते.
बोलणे
अन्न गिळणे
➡️ इजा झाल्यास जिभेचा अर्धांगवायू होऊ शकतो.
निष्कर्ष
क्रॅनियल नर्व्ह मानवी शरीरासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत. मेंदू आणि शरीरातील विविध अवयवांमध्ये योग्य समन्वय साधण्याचे कार्य या नसांद्वारेच होते. त्यामुळे या नर्व्हची रचना व कार्य समजून घेणे विद्यार्थ्यांसाठी आणि आरोग्य विषयात रस असणाऱ्यांसाठी महत्त्वाचे आहे.
