Who Discovered The Brain?

मेंदूचा शोध कोणी लावला ?

मानवी मेंदू (Human Brain) हे सृष्टीतील सर्वात मोठे रहस्य आहे. शरीराचा हा छोटासा अवयव संपूर्ण शरीराचा ‘राजा’ असतो. भावना, विचार, सुख-दुःख आणि कल्पनाशक्ती या सर्व गोष्टींचा उगम मेंदूतच होतो. पण तुम्हाला माहीत आहे का, मेंदू हा भावनांचे केंद्र आहे हे शोधण्यासाठी हजारो वर्षे लागली?
या ब्लॉगमध्ये आपण मेंदूचा शोध कोणी लावला आणि या प्रवासात कोणत्या शास्त्रज्ञांचे योगदान राहिले, याचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

Table of Contents

१. प्राचीन इतिहास: मेंदू की हृदय?

प्राचीन काळात लोकांचा असा समज होता की आपल्या भावना हृदयातून निर्माण होतात. मात्र, ३७०० वर्षांपूर्वीच्या इजिप्शियन ‘एडविन स्मिथ पॅपिरस’ या दस्तऐवजात मेंदूच्या कार्याचा सर्वात जुना उल्लेख आढळतो.
हिपॉक्रॅट्स (Hippocrates): आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा जनक मानल्या जाणाऱ्या या ग्रीक डॉक्टरने पहिल्यांदा सांगितले की, मानवी जीवनाचे रहस्य हृदयात नसून मेंदूत आहे.
डॉ. गेलन (Galen): यांनी प्राण्यांच्या विच्छेदनातून मज्जातंतू (Nerves) आणि मेंदूचा संबंध जोडला.

२. फिनियाज गेज: एक अपघाती शोध

१८४८ मध्ये फिनियाज गेज नावाच्या व्यक्तीच्या मेंदूतून एक लोखंडी सळई आरपार गेली. तो जिवंत तर राहिला, पण त्याचा स्वभाव पूर्णपणे बदलला. या घटनेमुळे विज्ञानाला पहिल्यांदा समजले की, मेंदूचा विशिष्ट भाग आपल्या ‘व्यक्तिमत्वावर’ (Personality) नियंत्रण ठेवतो.

३. मेंदूचे ‘बोलके’ भाग: ब्रोका आणि वार्निंके

पॉल ब्रोका (Paul Broca): यांनी शोधले की मेंदूच्या डाव्या भागात बोलण्याचे केंद्र असते, ज्याला आज ‘ब्रोकाज एरिया’ म्हणतात.
कार्ल वार्निंके (Carl Wernicke): यांनी भाषेचे आकलन आणि शब्द समजून घेण्यासाठी आवश्यक असणारा ‘वार्निंकेज एरिया’ शोधला.

४. न्यूरॉन्सचा शोध: गोल्गी आणि कहाल

मेंदू कशाचा बनलेला आहे? हे कोडे कॅमिलो गोल्गी आणि सॅंटियागो कहाल यांनी सोडवले.
गोल्गी यांनी ‘सिल्व्हर नायट्रेट’चा वापर करून मेंदूच्या पेशी पाहिल्या.
कहाल यांनी सिद्ध केले की मेंदू पेशींच्या (Neurons) जाळ्याने बनलेला आहे आणि दोन पेशींमध्ये सूक्ष्म अंतर असते, ज्याला ‘सिनॅप्स’ (Synapse) म्हणतात. या शोधासाठी त्यांना १९०६ मध्ये नोबेल पारितोषिक मिळाले.

५. डावा मेंदू आणि उजवा मेंदू: रॉजर स्पेरी

१९६० च्या दशकात रॉजर स्पेरी यांनी सिद्ध केले की मेंदूचे दोन अर्धगोल (Left & Right Hemisphere) वेगवेगळी कामे करतात. डावा मेंदू तर्क आणि भाषेसाठी, तर उजवा मेंदू कल्पकता आणि ओळखीसाठी प्रसिद्ध आहे.

निष्कर्ष

मेंदूचा शोध हा केवळ एका व्यक्तीचा चमत्कार नसून, एडविन स्मिथपासून डॉक्टर लोवी यांच्यापर्यंतच्या अनेक संशोधकांच्या तपस्येचे फळ आहे. आजही मेंदूवर संशोधन सुरूच आहे, कारण हा ‘शरीराचा राजा’ अजूनही अनेक गुपिते जपून आहे.